Algemeen

De herfst is een rijk seizoen, de materialen liggen voor het oprapen. De herfst heeft heel veel aspecten om over te werken. Denk maar aan: paddestoelen, vruchten en zaden, spinnen, heksen en kabouters, het verkleuren van de bladeren, het hamsteren van de dieren, vogeltrek, het afsterven van planten, storm en regen. Als je echt een project over de herfst wil doen, zorg er dan voor dat alle aspecten enigszins aan bod komen.

Inleiding

Kringgesprek
Hoe merk je dat het herfst wordt?           
Het weer; kortere dagen; kouder, regen, wind, wintertijd.
De kalender; 22 september tot 21 december.
De bladeren verkleuren en vallen naar beneden.
Bomen en struiken hebben vruchten;
Er zijn veel paddestoelen.
Er zijn veel spinnen en webben.
Je ziet grote groepen vogels wegtrekken

Wat doen de dieren in de herfst?
Hamsteren voor de winter.
Wintervacht.
Maken holletjes en trekken zich terug.
Trekken naar het zuiden.
Wat is een winterslaap (of winterrust)? Welke dieren doen dat? (egel, eekhoorn)
Een winterslaap is een toestand van verdoving, waarbij het dier maanden lang, met maar enkele onderbrekingen, volledig in rust is. Eten en drinken doet het dan ook niet. De lichaamstemperatuur daalt sterk en alle inwendige processen (ook de hartslag en de ademhaling) verlopen sterk vertraagd.

Wat gebeurt er met de planten?
Ze maken zich klaar voor de winter.
De bovenkant sterft af (het is te nat, koud en donker in de herfst en winter), maar ondergronds blijven ze leven. (in wortel, stengel, bol of knol)
Sommige planten hebben zaad gemaakt, daar groeien nieuwe planten uit in het voorjaar.
Bomen dragen vruchten in de herfst. Welke ken je al?

Lesideeën

Een herfsttafel compleet met kabouters en elfjes (van vilt), zelfgemaakte paddestoelen, kruiwagentjes van karton, egeltjes van brooddeeg of knuffeldieren en beeldjes. Bakjes, mandjes of potjes om alle materialen in te sorteren. Etiketten erop.
Vruchten, zaden en bladeren, mooie poster, foto's. Knuffels van egels, eekhoorns enz.

Webben vangen
In een gebogen twijgje kan je gemakkelijk een web vangen.
Neem een zwart blaadje, houdt het achter een web en schep het erop. Strooi er heel voorzichtig wat meel over.
Webben vangen is het beste te doen in de ochtend, dan heeft de spin nog tijd en kracht om een nieuw web te maken.

Taal-denkontwikkeling
Filosoferen over 'waarom krijgen de bladeren zulke mooie kleuren'
Alle bomen hebben water nodig. Net als mensen, dieren en planten. In de winter drinkt een boom niet zoveel, net als wij, omdat het dan koud is. De boom drinkt in de herfst te weinig water voor zijn blaadjes, die vallen dan van de takken.  En een boom is heel zuinig, want voordat hij het blaadje laat vallen zuigt hij eerst zoveel mogelijk groen sap uit het blaadje terug. Dat kan de boom wel goed gebruiken, voor zijn nieuwe blaadjes in de lente. En omdat die boom het groen uit de blaadjes haalt blijft er geel of  rood over. Zijn de blaadjes helemaal uitgedroogd, dan worden ze bruin.
Als het 's nachts gevroren heeft, liggen er 's morgens veel meer blaadjes dan na vorstvrije nachten.

Herfstspreekwoorden:
Appels met peren vergelijken. =  Twee dingen, die niet tot dezelfde soort horen, kun je niet met elkaar vergelijken.

Een appeltje voor de dorst hebben. =  Geld sparen voor later.

Met iemand een appeltje te schillen hebben. = Boos op iemand zijn en dat ga je hem laten merken ook! Tijdens het eten kan je goede gesprekken met iemand voeren. In België zeggen ze: Een eitje met iemand te pellen hebben.

De appel valt niet ver van de boom. = Kinderen lijken meestal veel op hun ouders.

De kat uit de boom kijken. = Afwachten en kijken hoe anderen het doen.

Voor een appel en een ei. = Bijna voor niets. Appels en eieren waren vroeger goedkope producten, toen werd er nog aan ruilhandel gedaan.

Omslaan als een blad aan een boom. = Plotseling totaal veranderen.

Ruwe bolste, blanke pit. = Iemand die ruw en lomp lijkt kan best wel heel gevoelig en aardig zijn. De bolster van een kastanje is heel stekelig, maar de pit is gaaf en glad.

Als paddenstoelen uit de grond schieten. = Ineens staat het overal.

Je stekels opzetten. = Je een beetje ergeren.










Weer spreekwoorden:
Naar de bliksem gaan. = Helemaal kapot gaan.

Loop naar de bliksem. = Rot op! Ga lekker kapot!  

Het is bar en boos. =  Het is vreselijk slecht. Een alliteratie. Vooral het weer kan bar en boos zijn, vreselijk slecht, dus.

Na regen komt zonneschijn. = Na een moeilijke tijd gaat het vast weer beter.

Hoge bomen vangen veel wind. = Belangrijke mensen krijgen vaak kritiek.


Als een donderslag bij heldere hemel. = Het was totaal onverwacht.

De druppel die de emmer doet overlopen. = Het laatste beetje dat nodig is om heel erg boos te worden.

Rekenen
Met herfstproducten kan je heel veel leuke rekenspelletjes en lesjes doen.
Tellen, verdelen en sorteren van eikels en kastanjes.

Herfstspelletjes

Herfstmemorie
Een groepswerkje. Je hebt nodig zo’n 40 (vouw-)kartonnen van 10x10, allen in dezelfde kleur. Bladeren en herfstproducten, kurken, kwasten, spatraam, verf.
De kinderen maken steeds twee dezelfde kunstwerkjes. Ze kunnen stempelen, spatten of schilderen. Als alle werkjes droog zijn kan het spel gespeeld worden.


Herfstvoeldoos
Vul een schoenendoos met allerlei verschillende herfstspulletjes. Maak een gat aan de zijkant, waar een kinderhand door past. Bevestig de schaft van een oude kniekous met houtlijm aan de binnenkant van het gat vast. Laat de rest van de kniekous aan de buitenkant hangen. Nu is het nog spannender om te voelen.

Herfstlotto
Je hebt nodig 4 kastanjes, 4 eikeltjes, 4 helikoptertjes, 4 dennenappeltjes, 4 eikelpijpjes, 4 dennennaalden en een dobbelsteen. Print het blad voor de herfstlotto uit.
Gooi met de dobbelsteen. Zoek hetzelfde aantal op je blad. Het herfstartikel dat daar afgebeeld staat mag je pakken en op je blad neerleggen. Gooi je een aantal ogen waar al wat ligt, dan gaat je beurt voorbij. Wie het eerst zijn blad vol heeft is de winnaar.


Kastanje-knikker-spel
Nodig: 6 kurken, 3 kastanjes. Zet cijfers op de kurken. (gebruik cijfers die geschikt zijn voor de kinderen.) Het grappige van dit spel is dat de kurken hun eigen weg zoeken, want ze zijn natuurlijk niet zo rond als knikkers. Wie heeft er na drie keer rollen de meeste punten?


Poortjesspel met kastanjes
Maak een poortjesspel van een schoenendoos. Beschilderen in herfsttinten en beplakken met bladeren. Zet cijfers boven de poortjes. Iedere speler mag drie kastanjes rollen. Wie heeft de meeste punten?

Expressie

Herfstboom in de klas
Heel veel closetrolletjes in herfstkleuren schilderen. Allemaal kettingen van rijgen. Aan het plafond of aan de wanden bevestigen. De onderkanten bij elkaar knopen en in een dikke, geschilderde, koker vastmaken. Beplakken met bladeren.

Herfstboom
Schilder een kale boom op stevig karton. Beschilder puzzelstukjes in herfsttinten en beplak de boom ermee.

Herfstboek
Bladeren van een aantal bomen laten drogen. Een schorsafdruk van de betreffende bomen maken. Een wit vel ertegen leggen en met een plat wasco-krijtje erover strijken. Tekeningen maken van de vruchten van deze bomen. De naam van de boom stempelen. Van het geheel een boek maken voor in de klas.

Bladafdrukken
Neem een aantal mooie herfstbladeren. Laat de kinderen zien dat er een bovenkant en een onderkant is. Aan de onderkant zitten nerven (bloedvaten), daar gaat het sap (bloed) van de boom doorheen.
Leg de nerven naar boven met een tekenvel erover. Dan met een plat wasco-krijtje erover wrijven.
De onderkant van een blad insmeren met verf en afdrukken op papier.
Neem voor elke afdruk een mooie herfstkleur.
Een stuk rivierklei uitrollen. Een blad erop drukken en met een prikpen "uitsnijden", laten drogen. Bakken in een kleioven. Nog leuker: Glazuren en als theetipje gebruiken.


Kastanjekometen
Maak een gaatje in een kastanje. Neem wat sliertjes crêpepapier en duw die erin. Nu kun je er leuk mee werpen, of overgooien.


Herfstbakjes
Vouw van een stevig groot vouwblad een peper-en-zoutstelletje. Zie voorbeeld:
Je kunt ze vullen met herfstspulletjes. Als je meerdere peper-en-zoutstelletjes maakt kun je ze boven elkaar vastmaken en ophangen. Gebruik een kastanje aan een draad en rijg daar de vouwwerkjes aan vast. Aan de bovenkant een lus knopen om op te hangen.

Toverblaadjes
Trek een aantal herfstbladeren over op stevig karton. Uitknippen. De randen insmeren met vet wasco-krijt. Dan op een tekenblad leggen, het kartonnen blad goed vasthouden en met de andere vingers de randen uitwrijven. Verschillende blaadjes dwars over elkaar leggen geeft een mooi effect.

Spinnenweb in de klas
Span verschillende draden kruislings in een hoek van de klas en tegen het plafond. Dan het midden bij elkaar knopen en een web weven. Een mooie spin van chenilledraad erin.

Nerven maken
Als je bladeren in water met wat soda, voorzichtig kookt, dan houdt je alleen de nerven over.
Tussen wat kranten en keukenpapier laten drogen.


Boom met puzzelblaadjes
Bewaar oude puzzels. Daar kun je namelijk best leuk mee knutselen. Voor een puzzelblaadjesboom schilder je de blaadjes eerst in mooie herfsttinten. Dan schilder je een kale boom op stevig karton. Als de puzzelstukjes en de boom zijn opgedroogd kun je de puzzelstukjes opplakken.



Elfje en kabouter van een closetrolletje
Op een herfsttafel staan ze heel leuk, deze knutselwerkjes.

Egeltje met bolster
Maak een egeltje van een dotje klei, als stekeltjes kun je een stuk bolster van een tamme, of een paardenkastanje nemen.

Egeltje van brooddeeg
Maak van brooddeeg een egeltje. Steek er dennennaalden of kleine stokjes in als stekeltjes.
Brooddeeg recept:
3 koppen witte bloem
1 kop zout
1,5 kop water
Voeg zonodig bloem of water toe. De werkstukken worden in een gewone keukenoven gebakken op 175 °C.
Wanneer je de werkstukken niet erg bruin wilt hebben, bespuit ze dan niet of nauwelijks met water.
Wilt je ze juist wel bruin bakken, spuit ze dan tijdens het bakken enkele malen nat.
Tenen kransen kunnen meegebakken worden. Maar ga nooit hoger dan 200 °C, want dan gaat het hout smeulen.
Wanneer je tegen het deeg tikt en het klinkt alsof je tegen steen tikt, is het werkstuk door en door hard.

Specht in boom
Neem de kleurplaat van de specht (hieronder) Ga naar buiten en zoek een boom uit met een mooie schors. Dan houd je het blad tegen de stam aan en wrijft met een plat wascokrijtje over het papier. Zo krijgt je blaadje een echte schorsafdruk.

Materiaal

Liedjes en versjes Herfst wat heb je te koop (bladmuziek) Herfst, herfst wat heb je te koop Honderdduizend bladeren op een hoop Zakken vol met wind, ja m'n kind Ik hoop maar dat jij dat wel aardig vindt. Herfst (door Cees West) (bladmuziek) In september komt de herfst in ons land, kou in ons land, brr in ons land. In september komt de herfst in ons land en dan is de zomer voorbij. De wind waait door de straat en 't bos en blaast van de bomen de bladeren los. zijn vriend de regen speelt met hem mee. Oh, wat hebben ze een lol die twee. Het regent (bladmuziek) Het regent, het regent, het regent dat het spat, en wie niet snel naar binnen gaat, die wordt kletsnat! Tikketakkeregen (bladmuziek) Tikketakke regen, tik tak op het dak. Tikketakke regen, op de wegen. Plens, plens, plas, plas, plas. Druppeltjes op m'n regenjas. Pak je laarzen (bladmuziek) Pak je laarzen, pak je jas, moeder breidt een wollen das. Loop maar in de regen, loop maar in de wind. klap in je handen m'n lieve kind. Regen (bladmuziek) Regen, regen, daar kunnen wij wel tegen. Vlug je jas en laarzen aan, dan kunnen we naar buiten gaan. Alle bomen in het bos (bladmuziek) Alle bomen in het bos laten nu hun blaadjes los. 'k Zoek die blaadjes langs de kleine paadjes van het grote dierenbos. Blaadjes vallen (bladmuziek) Blaadjes vallen van de bomen, tja, de herfst is weer gekomen Blaadjes, groen en geel en rood en bruin vallen in onze tuin. Raadsels in oktober (bladmuziek) Met m'n kleine vleugeltjes, vlieg ik in 't rond fladder als een vlindertje, langzaam naar de grond. Schrik niet ik kan prikken hoor! Pluk me niet te snel. Als ik bruin van binnen ben, kom ik zelf wel. Op m'n hoofd een kleine hoed. In de herfsttijd, raak ik als ik vallen moet, soms m'n hoedje kwijt. Binnenin een kleine schil zit een lekkernij. Als je dat graag eten wilt, mag dat wel van mij. Rood oranje appeltjes, pittjes in mijn buik kroontje op mijn bolletje, stekels aan mijn struik. Als het herfst wordt (bladmuziek) Blaadjes vallen van de bomen, als het herfst wordt, als het herfst wordt. Blaadjes vallen van de bomen, als het herfst geworden is. Hoei, blaast de wind door de blaad'ren. Hoei, blaast de wind door de straten. Blaadjes liggen op de straten, als het herfst geworden is. Alle blaadjes (bladmuziek) Alle blaadjes aan de bomen, worden bruin en rood en geel. En ze vallen daarna langzaam op de grond, wat zijn 't er veel. De blaadjes aan de bomen (bladmuziek) De zomer is nu weer voorbij de blaadjes worden al bruin ze vallen eraf als het waait, er ligt al een hoop in de tuin. Maar ik heb een heel goed idee: met lijm en wat verf en een kwast we kleuren die blaadjes weer groen en lijmen ze allemaal vast! Als het regent (bladmuziek) Huppel druppel regendropje, val maar op m'n blote kopje, val maar op m'n regenjas, huppel druppel, plas, plas, plas. Hoor de wind (bladmuziek) Hoor de wind eens waaien, hoei, hoei, hoei. Zie je de bomen zwaaien, hoei, hoei, hoei. Ga niet zo tekeer, jij lastige meneer, ik blijf lekker binnen, wat een lelijk weer! Alle bomen in het bos (bladmuziek) Alle bomen in het bos Laten nu hun blaadjes los 'k zoek de blaadjes langs de kleine paadjes van het grote dierenbos. Dag paddenstoelenmannetjes (bladmuziek) Dag paddenstoelen-mannetjes, mevrouwtjes en meneertjes. Wat sta je prachtig in het rond; ik wed, je komt net uit de grond, met pasgestreken kleertjes. Maar als ik straks naar huis toe ben dan krijg je vlugge voetjes. Dan dans je en dan dans je maar. Dan knik je lachend naar elkaar en schudt je rode hoedjes. Daar dansen wij van hopsasa op paddenstoelenbenen. Wij springen door het grote bos en stampen op het zachte mos en op de harde stenen. Paddenstoelen (bladmuziek) Wat moet je met een paddenstoel, wat moet je daar nou mee? Misschien moet je hem plukken? Nee, oh, nee! Je kunt er niet op zitten, want zo'n stoeltje is te klein, maar wat zou de bedoeling van zo'n paddenstoeltje zijn? Het ritselt (bladmuziek) Het ritselt in de bomen, het ritselt in het bos. nu is de herfst gekomen, de blaadjes laten los. Dat heeft de herfst gedaan (bladmuziek) Hoe ben ik aan zo'n koud neusje gekomen? Dat heeft de herfst, de herfst gedaan. Geel zijn de blaadjes aan de bomen, dat heeft de herfst, de herfst gedaan. Koud, koud, koud, fris, fris, fris. Het wordt nog kouder als het winter is. De pruimenboom (bladmuziek) Onze boom hangt vol met pruimen. Rode zijn het, lekker zoet. 'k Zou ze toch zo graag gaan plukken, maar dat kan ik nog niet goed. 'k Ben te klein nog, maar vanavond klimt mijn vader er wel in. 'n hele mand vol gaat hij plukken. Oh, wat fijn, 'k heb nu al zin! Herfst in het land (bladmuziek) Na de warme droge zomer is de herfst weer in het land. Buiten wordt nu alles anders: er is heel veel aan de hand. Heel de wereld gaat verkleuren: groen wordt rood, geel, donkerbruin. Blaadjes vallen van de bomen en bedekken onze tuin. Wakker worden in het donker. Buiten is het nat en fris. 's Avonds niet meer buiten spelen dat is iets wat ik wel mis! De natuur geeft ons veel vruchten droog of sappig, hard of zacht appels, peren en meloenen, noten met een harde bast. Vogels trekken naar het zuiden In een groep of heel alleen voor de winterkou zal komen zonder voedsel, heel gemeen. Alles lijkt nu te gaan sterven Planten, bomen zonder kleur lijken kale dode stokken en je ruikt een muffe geur. Ieder knopje, ieder zaadje, ook al zijn ze nog zo klein, zeggen dat er na de winter weer een lentezon zal zijn. Kastanjes (bladmuziek) Zie je de kastanjes aan de bomen Zie je alle eikels op het mos Nu is het herfst, de bladeren vallen Nu is het herfst in ieder bos Spinnetje Een spinnetje kriebelt over m’n arm zijn webje wiebelt, de zon is warm kriebelpootjes op mijn wang Nee, ik ben niet bang. Herfst raadseltje (1) Ik ken een heel klein stoeltje Je vindt het vaaak in ‘t bos Het staat daar onder de bomen Of tussen ‘t groene mos. Het heeft soms mooie kleuren En ‘t is ook vaak heel klein Nu zeg, wat zou dat wezen Wat voor stoeltje zou dat zijn? (Paddenstoel) Herfst raadseltje (2) Roodbruin met een mooie staart Klimt hij de boom in met een vaart! Dol op nootjes is die guit! Wel, hoe heet hij? Vind dat eens uit! (Eekhoorn) Eekhoorntje Twee oogjes als kraaltjes, twee oortjes zo klein, een hele dikke pluimstaart, wie zou dat wel zijn? Boomklimmen dat kan hij! En raad eens wat hij eet: Vooral heel veel nootjes, ‘k Wed dat je’t nu weet! Het regent eikels en kastanjes Het regent eikels en kastanjes kijk ze vliegen in het rond hier en daar strooien de bomen beukennootjes op de grond Je ziet de paddestoelen groeien blaadjes worden geel of bruin ganzen vliegen naar het zuiden en ‘t wordt steeds kouder in de tuin Een boom verliest zijn laatste blaadjes de koeien blijven in de stal het is of alles wil vertellen dat het winter worden zal Een nieuwe kleur Als de zomer haast voorbij is staat de herfst al voor de deur dan krijgen alle groene blaadjes stuk voor stuk een nieuwe kleur soms gaat dat een beetje langzaam elke dag een blad of twee als de boswachter dus tijd heeft helpt hij graag een handje mee Hij staat urenlang te zwoegen met een verfbord en penseel en hij maakt de groene blaadjes rood, oranje, bruin of geel eindelijk - het laatste blaadje nu zijn alle bomen klaar en als de blaadjes straks gaan vallen harkt hij alles bij elkaar! Het weer Foei, wat een weer Bromde de beer. Ik blijf thuis, Piepte de muis. De vos zei: regen? Daar kan ik wel tegen! 't is om te huilen, Krasten de uilen En dan die wind.... Zei 't eekhoornskind 't Is bar en slecht! Tikte de specht Maar...de haas, die guit Ging doodgewoon uit! Hij nam een blad En legde dat Over zijn oren En werd niet nat! Mist en regen Mist en regen Gladde wegen En een koude, natte wind Duizendtallen Blaren vallen Als het najaar weer begint. Herfst in het bos Plof, daar valt een eikeltje op het zachte mos Honderdduizend blaadjes Dwarrelen door het bos Honderdduizend paddestoelen groeien in het mos Kinderen dat betekent Het is herfst in het bos. November! (1) November, november, daar komt een hele vlucht van kleine gele bladeren gedwarreld door de lucht. November, november, de wind zwiept door de takken. Ik loop de dorre blaadjes na, maar kan ze haast niet pakken. Populieren Langs de dijk staan met z’n vieren hoge zilverpopulieren. Wuiven maar, buigen maar. Naar mekaar en van mekaar. En hun babbelende blaadjes houden duizend fluisterpraatjes: “Wist je dit? – Wist je dat?” ‘k Zou wel willen weten wat! November (2) November is de tijd van griep, van hoesten en van snuiten. Ik heb weer kriebel in mijn keel, er is weer mist daarbuiten. November is de tijd van drop, van donkere natte straten. De lichten gaan om vijf uur op, waar zullen we over praten? De ijscoman heeft geen klandizie, maar strakjes is er televisie. November is een maand van niks, ik zit me te vervelen. November is een maand, van altijd binnenspelen. Oktober Oktober, oktober, wat heb je in je zak? Ik heb een grote zware storm en regenbuien, oh, enorm die krijg jij op je dak! Oktober, oktober, wat heb je voor idee? Ik heb een mooi ballet, mijn schat, de blaadjes dansen door de stad en dwarrelen naar benee. Oktober, oktober, geef nog wat lekker weer! Je krijgt wat zon, je krijgt wat kleur. drie rozen voor je deur, wat wil je nou nog meer? Terug naar boven...